De zingende zaag: wanneer een werktool een muziekinstrument wordt

Een zaag is voor de meeste mensen een gereedschap om hout of andere materialen door te snijden. Toch bestaat er een versie van dit werktuig die helemaal niets te maken heeft met timmeren of klussen. De zingende zaag is een muziekinstrument met een bijzonder, etherisch geluid dat veel mensen doet denken aan een menselijke stem of aan een theremin. Het is een instrument dat je niet snel verwacht op een podium, maar dat al meer dan een eeuw muzikanten en publiek verbaast.

Hoe de zingende zaag werkt

Een gewone handzaag, zoals je die in een gereedschapskist vindt, vormt de basis van dit instrument. De bespeler houdt de zaag vast tussen de benen, met het handvat naar beneden. Met een strijkstok, vergelijkbaar met die van een viool of cello, strijkt de muzikant over de gladde rug van het zaagblad. Door het blad tegelijk te buigen ontstaat er een toon. Hoe sterker de buiging, hoe hoger de klank. De bespeler regelt de toonhoogte dus volledig met de spanning die hij of zij op het staal zet. Dat vraagt veel oefening, want er zijn geen vaste grepen of toetsen die houvast bieden. Het gehoor en het gevoel in de handen doen al het werk.

De geschiedenis van dit bijzondere instrument

Het gebruik van een zaag als muziekinstrument duikt op aan het einde van de negentiende eeuw, vermoedelijk ergens in Europa of Noord-Amerika. Precieze gegevens over de uitvinder ontbreken, maar rond 1900 verscheen het instrument al op podia en in variétéshows. Muzikanten ontdekten dat een gewoon stuk gereedschap een ongewoon rijke klank kon produceren. In de jaren twintig en dertig van de twintigste eeuw groeide de populariteit flink, zeker in de Verenigde Staten. Straatmuzikanten en circusartiesten namen het instrument mee op tournee. Later raakte het wat op de achtergrond, maar een kleine groep toegewijde spelers hield de traditie levend. Vandaag de dag zijn er nog steeds festivals en wedstrijden specifiek voor de zingende zaag, onder andere in de Verenigde Staten en Japan.

Wat maakt het geluid zo bijzonder

Het geluid van een bespeeld zaagblad is moeilijk te vergelijken met dat van andere instrumenten. Veel luisteraars omschrijven het als zweefachtig, dromerig of een beetje spokend. De tonen kunnen heel zacht beginnen en dan aanzwellen, zonder harde aanslag zoals bij een piano of gitaar. Dat komt doordat de strijkstok het staal in een continue trilling brengt. De buiging van het blad bepaalt welk deel van het staal trilt en dus welke toon klinkt. In het midden van de buiging, op het punt waar de knik het sterkst is, ontstaat de helderste en reinste toon. Spelers leren dat punt te vinden en vast te houden terwijl ze de strijkstok soepel over het metaal bewegen. Het resultaat is een langgerekte, golvende klank die veel mensen raakt.

Leren spelen op een zaag

Beginnen met de zingende zaag vraagt weinig investering in materiaal, want een stevige handzaag volstaat als startpunt. Wel is het belangrijk dat het blad lang en flexibel genoeg is. Een te stijf of te kort blad geeft weinig toonbereik. Naast de zaag heb je een strijkstok nodig, soms aangevuld met harspoeder om de strijkstok voldoende grip te geven op het metaal. Veel beginners leren het instrument zonder formeel onderwijs, via video’s of door contact met andere spelers. Er zijn wereldwijd kleine gemeenschappen van liefhebbers die kennis en tips uitwisselen. Het lastigste onderdeel is het stabiel houden van de toon, want kleine veranderingen in de buiging zorgen meteen voor valse klanken. Geduld is daarbij onmisbaar. Wie regelmatig oefent, merkt al na enkele weken vooruitgang en ontdekt hoe veelzijdig een simpel stuk gereedschap eigenlijk kan zijn.

Veelgestelde vragen

Welk type zaag is het meest geschikt om op te spelen?
Voor het bespelen als muziekinstrument is een lange, dunne handzaag het meest geschikt. Het blad moet flexibel zijn en minimaal vijftig centimeter lang. Een te dikke of te stijve zaag geeft weinig buigmogelijkheden en dus ook weinig toonbereik. Er bestaan ook speciale muziekzagen die iets verfijnder zijn dan standaard gereedschap.

Kun je de zingende zaag leren zonder muzikale ervaring?
De zingende zaag leren spelen zonder eerdere muzikale ervaring is mogelijk, maar het helpt om een goed gehoor te hebben. Omdat er geen vaste grepen of toetsen zijn, moet je de toonhoogte volledig op gevoel bepalen. Mensen die al een instrument bespelen hebben daarbij een klein voordeel, maar ook complete beginners maken prima voortgang met voldoende oefening.

Is de zingende zaag gevaarlijk om vast te houden tijdens het spelen?
Bij normaal gebruik is het instrument niet gevaarlijk. De bespeler houdt de zaag vast met het handvat omlaag en de tanden van het blad wijzen daarbij weg van het lichaam. De strijkstok gaat over de gladde rug van het blad, niet over de tanden. Zolang je het instrument op de juiste manier vasthoudt, is het risico op verwonding klein.

Waar worden optredens met de zingende zaag georganiseerd?
Optredens zijn te vinden op folkfestivals, kleinere podiumprogramma’s en gespecialiseerde evenementen voor bijzondere instrumenten. In de Verenigde Staten vindt jaarlijks een bekend festival plaats dat volledig gewijd is aan dit instrument. Ook in Europa duiken spelers regelmatig op bij straatmuziekevenementen en experimentele muziekconcerten.